Home > Toerusting > Columns
Over het onderscheid tussen bezetenheid en psychiatrie

Over het onderscheid tussen bezetenheid en psychiatrie

Door: C.W. Smit - van der Weel (Wouter), Geplaatst op: 4 juli 22:42

Ik wil door middel van dit artikel terugkomen op de diensten van 30 juni in de Verrijzeniskerk (en zijdelings ook op de dienst van 14 juni in de Noorderkerk). Daar stond het verhaal van de genezing van de bezeten jongen in het land van de Gerasenen uit Lukas 8  centraal. In de Verrijzeniskerk had ik er voor gekozen om de preek te gieten in de vorm van 5 monologen, waarin vanuit 5 personages een perspectief op dit bevrijdingsgebeuren wordt gegeven. De moeder van de jongen kwam aan het woord, een varkenshoedster, de genezen knaap zelf, een leerling van Jezus en een demon.  

Na beide diensten hebben mensen mij te kennen gegeven dat ze geraakt waren door wat daar van de kansel c.q. het podium gezegd is, maar ook had een aantal kerkgangers de indruk gekregen dat in de tekst van de demon psychische ziekte gelijk werd gesteld aan bezetenheid. Als reactie op een van de diensten vertrouwde iemand me toe dat ze juist dáármee had geworsteld en dat ze blij was dat ze voor zichzelf heel duidelijk had gekregen dat haar ziekte geen demonische bezetenheid is en dat deze ‘preek’ haar opnieuw in verwarring had gebracht. Ik kan me goed voorstellen dat mensen deze link leggen en betreur de verwarring en het verdriet die dit heeft opgeroepen. Misschien ben ik ook wel een beetje naïef geweest om zo’n ingewikkeld thema zo plompverloren en in deze bewoordingen in uw midden te leggen.  Het lastige is dat je de nuances die je in een ‘gewone’ preek aan kunt brengen, niet echt goed in zo’n rollenspel kunt uitwerken. Dat is het nadeel van deze vorm. Daarom wil ik die nuancering alsnog geven.

In de Bijbelse tijd werd veel als demonisch geduid, wat wij nu niet meer zo zouden noemen. Een voorbeeld daarvan vinden we in het verhaal van de zogenaamde maanzieke jongen in Mattheus 17 (en parallelteksten). Wij associëren de verschijnselen die we hier zien met epilepsie, maar Jezus drijft een demon bij hem uit. Wellicht dat dat ook het geval kan zijn geweest bij de bevrijding zoals die beschreven is in het verhaal uit Lukas 8. Ik geloof dat deze jongen, die we als ‘bezetene’ zijn gaan aanduiden, geleden kan hebben aan iets dat lijkt op schizofrenie of misschien wel Dis. Maar Jezus drijft demonen bij hem uit. Hoe kan dat dan?

Ik geloof dat Jezus (ook hier) de taal van zijn tijd spreekt, omdat Hij anders niet meer begrepen zou worden. In die tijd werd  veel wat afweek van het normale als demonisch geduid. God (c.q. Jezus) heeft er voor gekozen om zich voortdurend aan te passen aan ons begrip, omdat Hij zich verstaanbaar wil maken. Hij spreekt de taal die mensen van een bepaalde tijd begrijpen en ‘onderwerpt’ zich daarmee aan ons begripsvermogen. Dat kan niet anders voor een ‘historische’ God, een God die deel wil uit maken van de geschiedenis van mensen. Als christenen belijden we dat God zich geopenbaard heeft in Zijn Woord. Hij heeft zich als ware klein gemaakt in mensentaal, om zichzelf zo goed mogelijk te kunnen openbaren. Hij kiest er ook voor om zich in de geschiedenis van Israël, een ‘gewone-mensen- volk’, te openbaren. Ook daarin spreekt Hij de taal van die tijd en daarom geloof ik ook in een voortgaande ontwikkeling van de Godsopenbaring door de geschiedenis van de Bijbel heen. Zo zijn er wetten en regels geweest waarin God zich eerst wél openbaarde, omdat dat voor die bepaalde tijd nodig was, maar werden die regels of wetten later ongeldig of moesten ze anders uitgelegd worden. Onder leiding van de heilige Geest zijn wij daar in de kerk en op de kring en in onze stille tijd druk mee, om te duiden wat de teksten van toen voor nu en voor mij betekenen, welke regels wij nu wèl hebben te volgen en welke voorschriften afgedaan hebben. In die voortgaande openbaring heeft de Allerhoogste er uiteindelijk voor gekozen om mens te worden rond het jaar 0 van onze jaartelling, omdat Hij zich als mens nog beter verstaanbaar kon maken dan alleen in het geschreven of gesproken woord. Jezus is de ultieme openbaring van God geweest. Maar Jezus was ook een mens van zijn tijd, die zich vrijwillig heeft laten bepalen (en beperken) door de taal en de begripswereld van zijn tijd. En daarom lezen we dat Jezus hier demonen uitdrijft, waar Hij misschien wel geweten heeft dat dat eigenlijk een psychische ziekte was, maar dat Hij dat niet zo heeft kunnen benoemen, omdat die kennis ‘incompatible’ , niet te begrijpen was voor zijn tijdsgenoten.  

Ik geloof dus dat er duidelijk onderscheid gemaakt moet worden tussen bezetenheid[1] en psychiatrische stoornissen. Dat zijn twee verschillende velden, die een ander soort behandeling verdienen. Zo kennen we de GGZ voor psychi(atri)sche ziektes aan de ene kant en (bevrijdings)pastoraat in de kerk aan de andere kant. (Binnen de Rooms-Katholiek Kerk  bestaat er zelfs een speciaal soort priester die is aangesteld om duiveluitdrijvingen uit te voeren, hetgeen is erkend als één van de zogenaamde sacramentalia).  Het simpele feit alleen al dat medicatie of een psychologische behandeling in veel gevallen effectief zijn, is doorslaggevend voor mijn betoog dat bezetenheid en psychiatrische stoornis duidelijk onderscheiden moeten worden. Het zou immers van grote naïviteit getuigen, wanneer je zou denken dat de duivel zich door pillen zou laten verdrijven……

Maar ik geloof ook dat er een zeker grijs gebied is, waar er overlap is tussen demonische bezetenheid en een psychiatrische aandoening. Grijs gebied, waarin het moeilijk aan te geven is, wat nu precies wat is. Psychopathie is voor mij zo’n grensgebied, waar iemand door een gestoorde gewetensontwikkeling de meest duivelse dingen kan doen zonder daarin gecorrigeerd te worden door een gezonde dosis empathie. Daarnaast geloof ik wel dat de boze alles kan gebruiken om zijn heerschappij uit te breiden, ook een psychiatrische ziekte. Dat heb ik in die rol van de demon duidelijk willen maken, dat demonen van het isolement en de eenzaamheid zijn en dat de eenzaamheid en het isolement die een psychische ziekte (of een verslaving) met zich mee kan brengen naadloos in het straatje van de boze past.   

Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat demonen een minder grote rol spelen in ons leven dan dat het NT suggereert, omdat men in die tijd een ander wereldbeeld, een andere manier van kijken naar het leven had, die wij niet zondermeer overnemen. Psychiatrische stoornissen zien wij bijv. niet meer als demonische bezetenheid, waar dat in Jezus’ tijd nog wel tot het domein van de boze werd gerekend.  We zijn als het ware voorzichtiger geworden met het stempel bezetenheid. Dat wil niet zeggen dat ik niet geloof dat er een expliciete vorm van duivelse bezetenheid bestaat. Hoe zijn anders bijvoorbeeld de slachtingen van bijna 1 miljoen Tutsi’s door hun Hutu buren en familieleden in 1994 in Rwanda te verklaren of de experimenten die de Nazi’s uitvoerden op hun medemensen? Toch geloof ik dat het kwaad zich vaker en veel omvattender en op veel geniepiger (want ongrijpbaarder) manier nestelt en manifesteert in systemen, in ‘machten en krachten’ die we als mensen niet in de hand hebben, maar waar we wel in verstrikt zitten. Waar we – om zo maar te zeggen - niet onschuldig in staan, maar wel onmachtig. Ik heb me daar recentelijk in een preek al eens over uit gelaten. Dan kun je denken aan de wapenwedloop, de klimaatverandering (waar we door ons westerse leef- en consumptiepatroon ongewild allemaal debet aan hebben) of de manier waarop allerlei producten (zoals sigaretten of sommige videogames) zo worden samengesteld dat gebruikers er aan verslaafd raken met als enig oogmerk om zoveel mogelijk winst op te leveren voor de producenten. En deze vormen van “systematische” bezetenheid laten zich helaas niet ‘eenvoudig’ door een gebed ven een exorcist uitdrijven. Hier is bekering meer op z’n plaats. En dat vraagt tijd en toewijding, want bekering is een levenslang proces……

In de kerk geloven we dat Jezus Overwinnaar is. Hij is sterker dan al die machten. Wij moeten het bij Hem zoeken, in welke situatie we ook verkeren. Wytze Plantinga herinnerde mij er aan dat er binnen het justitiepastoraat vaak gesproken wordt met mensen die zich bezeten voelen. Hij vertelde me dat hij dan altijd probeerde de aandacht te richten op Jezus. Ik weet uit eigen ervaring uit de jeugdinrichting, waar ik gewerkt heb dat het aanroepen van Jezus’ Naam vaak helend werkte en geruststellend. Misschien niet altijd direct genezend,  maar het gaf wel rust omdat niemand je uit Zijn hand kan roven. Concluderend zou ik kunnen zeggen dat gebed en zegenwoorden in Jezus’ naam een enorme kracht hebben, die we bij alle vormen van gebrokenheid misschien meer zouden mogen benutten- zowel bij mensen die lijden aan psychische ziekten en hun gezinnen, als aan mensen die zich belast of gevonden voelen door kwade machten en helemaal bij mensen die in verwarring zijn over hun geestelijke gezondheid.

Wat ik hieruit voor mijzelf geleerd heb is dat ik altijd de nuance zal moeten blijven zoeken, zeker als het gaat om deze gevoelige zaken. Iets anders dat me bezig houdt, is dat we in onze protestantse kerken vaak wat verlegen zijn als het aankomt op bevrijding(spastoraat). Waar demonie of bezetenheid en bevrijding van duivelse bindingen in evangelische of pinksterhoek - wat mij betreft - wel eens wat teveel nadruk krijgen, daar is het in protestantse kerken vaak angstvallig stil op dit gebied. (Tekenend hiervoor zijn de liederen over dit onderwerp. De Opwekkingsbundel staat er bol van, waar de liedboeken van de traditionele kerken hier een veelbetekenende leemte kennen.) Ik heb me in ieder geval voorgenomen om me wat meer in te verdiepen in bevrijding(spastoraat). Ik geloof dat ik hier Jezus mee volg, die ons shalom bracht, heelheid in de eenheid van ziel, lichaam en geest.

Zo kreeg ik van Henk Mijnders de tip om de “Handreiking bevrijdingspastoraat” te lezen. Deze is uitgegeven door de PKN en alleen nog tweedehands of als ebook verkrijgbaar. Daar staan inderdaad prachtige dingen in. Ik eindig met een (uitgebreid) citaat uit deze handreiking (hopende dat ik geen copyright schend omdat het als boek niet meer verkrijgbaar is…..).

“Wel is het van belang om na te denken over hoe de gaven van genezing en bevrijding en die van wijsheid en onderscheidingsvermogen ingebed kunnen worden in het leven van de gemeente. In het toerusten en op elkaar betrekken van de verschillende gaven in de gemeente zien we wel een taak voor de leiding van de gemeente. Het moet niet iets van een gedreven clubje worden, maar onderwerp van pastorale bezinning zijn. (….) Wij verwachten dat de dienst der bevrijding het gemeenteleven kan verrijken. Gebonden zijn door kwade machten kan ons allen treffen. Net zoals iedereen ziek kan worden, kan ieder mens momenten kennen waarop kwade machten met haar of hem op de loop gaan. Ze bepalen dan ons leven, zodat angst en vertwijfeling ons gaan beheersen. Op deze momenten kan het aanzeggen van bevrijding van Godswege op grond van Christus’ overwinning een nieuwe weg openen. Dit pleit ervoor om gebed om bevrijding regelmatig een plaats te geven in de wekelijkse liturgie, net zoals dat met gebeden om vergeving, heling, genezing, bescherming en nabijheid gebeurt.” (Handreiking Bevrijdingspastoraat, H4 – ‘Verlos ons van de boze’)

Wouter Smit

Literatuur

“Handreiking bevrijdingspastoraat. Pastorale mogelijkheden en valkuilen” door Jos Aarnoudse, Rob van Essen, Gerrit-Jan van der Kolm, Eva Ouwehand, Leo Smelt - Boekencentrum 2014

“Psychiatrische stoornissen geen duivelse bezetenheid” door André Aleman in Reformatorisch Dagblad dd 29 mei 2001

 

[1] Ik gebruik hier de term bezetenheid in specifieke zin van “totale in beslagname door kwade machten” tegenover bezetenheid in bredere zin “als algemene term voor de ongrijpbare macht die het kwaad uitoefent in onze wereld en in onze levens” (Handreiking Bevrijdingspastoraat, Hst 3 - Vragen rond bezetenheid)